Het verhaal van Eurovisie in 20 nummers

Het Eurovisiesongfestival, dat dit jaar in Wenen zijn 70e verjaardag viert, is het grootste niet-sportieve live-evenement ter wereld. In dit overzicht schetsen we het bijzondere verhaal van ieders favoriete feest vol originele muziek, culturele diversiteit en onconventioneel plezier.

Het Eurovisiesongfestival, nu officieel erkend als de langstlopende internationale muziekwedstrijd die jaarlijks op televisie wordt uitgezonden, werd in 1955 in het leven geroepen door de toen net opgerichte European Broadcasting Union als een gedurfd experiment in het live uitzenden van een evenement in meerdere landen tegelijk. De eerste editie vond plaats in Zwitserland op 24 mei 1956. België, Frankrijk, Duitsland, Italië, Luxemburg, Nederland en Zwitserland waren de eerste deelnemers aan de Grand Prix Eurovision de la Chanson Européenne (of Grote Eurovisieprijs van het Europese lied), zoals het toen bekendstond, en het evenement werd in slechts tien landen uitgezonden. In de daaropvolgende jaren werd de naam ingekort, terwijl het aantal deelnemers juist flink toenam. Inmiddels zijn er door de in totaal 52 deelnemende landen ruim 1700 nummers ingezonden. Enkele daarvan behoren tot de meest inspirerende, memorabele en – af en toe – bizarre momenten in de muziekgeschiedenis. Hoewel het Eurovisiesongfestival niet politiek gekleurd is, spelen internationale banden onvermijdelijk een rol bij het verdelen van de punten. De 'douze points!', de maximale twaalf punten, gaan dikwijls naar een buurland of bevriend land van het land dat ze uitdeelt. Voor de fans horen die vijandelijke of vriendschappelijke banden tussen landen simpelweg bij het Songfestival − en maken ze juist deel uit van de charme. In 1965 keken er meer dan 150 miljoen mensen naar het festival. Daardoor werd het evenement ook een springplank voor de carrières van artiesten. Enkelen groeiden uit tot wereldwijde sterren, zoals bijvoorbeeld de Zweedse popgroep ABBA. Het viertal won de editie van 1974 met hun levendig uitgevoerde 'Waterloo'. Inmiddels is ABBA een van de succesvolste popacts in de geschiedenis, is er een museum aan de groep gewijd, wordt al decennialang een musical over de band uitgevoerd in West End (Londen) en is er een baanbrekende concertreeks met hologrammen van de bandleden opgezet. Deelname aan het Eurovisiesongfestival had eveneens een gunstig effect op de carrière van Céline Dion, die in 1988 op haar twintigste won namens Zwitserland met de meeslepende ballad 'Ne partez pas sans moi'. De Canadese werd vervolgens een wereldster. Maar de wedstrijd heeft ook een aantal gevestigde artiesten aangetrokken, zoals in 1990 toen de Italiaanse popmaestro Toto Cutugno een verrassende deelnemer was met het uiteindelijke winnende nummer, 'Insieme: 1992', een ballad ter ere van de Europese Unie. Eurovisie kent ruime grenzen – Israël, Marokko en Australië zijn slechts enkele van de landen buiten Europa die aan de wedstrijd hebben deelgenomen – en artiesten van elke nationaliteit mogen een deelnemend land vertegenwoordigen, wat resulteert in enkele onverwachte optredens van internationale figuren. In 2021 eindigde de San Marinese deelnemer Senhit als 22e met 'Adrenalina', een samenwerking met de Amerikaanse rapper Flo Rida, die Senhit op het podium vergezelde voor de finale in Rotterdam. De inzet van artiesten die al beroemd zijn, is zeker geen garantie voor succes, al kan het wel helpen om wat extra stemmen te ronselen bij het publiek.

Het Eurovisiesongfestival heeft tot nu toe 72 winnaars opgeleverd in 69 edities (in 1969 waren Groot-Brittannië, Spanje, Frankrijk en Nederland gedeeld winnaar). Enkele van die zegevierende inzendingen behoren tot het collectieve geheugen. Johnny Logan won in 1987 met de hartverscheurende ballad 'Hold Me Now', waarmee de Ierse singer-songwriter de eerste artiest werd die het festival tweemaal won. Zijn eerste triomf was met 'What’s Another Year' in 1980. In 1992 schreef Logan 'Why Me?' voor Linda Martin, wat voor Ierland de vierde van de huidige zeven overwinningen betekende. Dat was 27 jaar lang meer dan enig ander land, totdat Zweden in 2023 Ierlands record evenaarde na de eindzege van Loreen, die toen ook voor de tweede maal won. Wellicht duurt het nog een tijdje voordat de achtervolgers ook de zeven zeges halen (Frankrijk, Luxemburg, Nederland en Groot-Brittannië staan op vijf), maar tot die tijd zijn er nog genoeg andere mijlpalen te behalen. Toen Duncan Laurence in 2019 Nederland vertegenwoordigde met de powerballad 'Arcade', was winnen slechts het begin: het nummer ging een jaar later viraal op social media. In 2021 werd dit het eerste Eurovisienummer dat de grens van een miljard streams bereikte. Maar het zijn niet alleen de feiten en cijfers die Eurovisiewinnaars zo bijzonder maken. Sommige resoneren op cultureel niveau, zoals 'Rise Like a Phoenix', de winnende inzending voor Oostenrijk in 2014, die de bebaarde dragqueen Conchita Wurst in de schijnwerpers plaatste als symbool van vooruitgang in de strijd voor gelijkwaardigheid voor de lhbtqia+-gemeenschap. Andere, zoals de winnaars van 2006, de Finse rockband Lordi, spreken tot de verbeelding van het publiek door louter originaliteit – de combinatie van hakkende gitaren, monsterkostuums en spectaculair vuurwerk was genoeg om hun uitvoering van 'Hard Rock Hallelujah' tot een van de meest memorabele Eurovisiemomenten te maken.

Excentriciteit zit in het DNA van het Eurovisiesongfestival. De tedere ballads en swingende dansnummers gaan hand in hand met bizarre vondsten en maffe invallen. Helaas wist John Morrisons handpop, Dustin The Turkey, zich in 2008 niet te kwalificeren voor de finale, maar het optreden van 'Irelande Douze Pointe' in de halve finale – waarbij Dustin in een met Ierse vlaggen versierd winkelwagentje over het podium werd gereden – maakte desondanks indruk. Naar verluidt werd het uitgejouwd door het publiek in Servië, waar het festival dat jaar werd gehouden. Er was ook kritiek op Donatan & Cleo’s 'My Słowianie', de Poolse inzending van 2014, waarin chtergronddansers traditionele kleding droegen en een van hen karnde melk. De suggestieve performance deed destijds wenkbrauwen fronsen, maar zorgde voor gelach tijdens het evenement van 2023 – georganiseerd door het VK namens Oekraïne – waar tv-presentator Mel Giedroyc het moment op de achtergrond nadeed terwijl Hannah Waddingham een aankondiging deed. De performance van Sébastien Tellier in 2008 in Belgrado bereikte nieuwe hoogten, inclusief een koor van achtergrondzangers met pruiken, baarden en brillen die zijn kenmerkende look imiteerden, terwijl de geestige, uitzinnig creatieve Fransman het podium opkwam in een golfkarretje en helium inademde uit een opblaasbare wereldbol om zijn gewenste toonhoogte te bereiken. De schok die sommige van de meer onconventionele inzendingen voor het Eurovisiesongfestival teweegbrengen, wordt getemperd door de bewondering voor andere inzendingen. Zelfs een wereldwijde pandemie kon de charme van IJslands inzending van 2020, 'Think About Things' van Daði Freyr, niet bedwingen. Hoewel het nummer al tot de favorieten behoorde voordat de organisatoren gedwongen waren de wedstrijd voor de eerste – en hopelijk enige – keer af te gelasten, wist 'Think About Things' toch de quarantaineperiode te domineren met een virale dansuitdaging die was geïnspireerd op de eigenzinnige choreografie.

Het Eurovisiesongfestival is een soort op zichzelf staande bubbel, met muziek die zo ongeveer een eigen genre vormt. Toch ontstijgen veel nummers dit, en groeien uit tot regelrechte hits. Zo werden er van 'Satellite', het nummer waarmee de Duitse Lena Meyer-Landrut in 2010 won, in Europa meer dan een miljoen exemplaren verkocht. Loreen uit Zweden was de eerste vrouw die het festival tweemaal won: in 2012 met het dansbare 'Euphoria' en in 2023 met de opzwepende lovesong 'Tattoo', sindsdien is haar commerciële succes niet meer te stuiten. Er zijn zelfs nummers die een breed publiek vonden in landen die nauwelijks interesse hebben in het festival. Zo werd Domenico Modugno in 1958 namens Italië derde met 'Nel blu, dipinto di blu', maar het lied werd nummer 1 op de Amerikaanse hitlijsten en geldt als een van de succesvolste inzendingen aan het Eurovisiesongfestival aller tijden. Het jaar daarop werd Modugno bij de eerste editie van de GRAMMY® Awards de winnaar in de categorieën Album van het jaar en Song van het jaar. Het nummer, ook bekend als 'Volare', is door honderden artiesten gecoverd, van Dean Martin en David Bowie tot Barry White en André Hazes. Onlangs leverde Italië alweer een act af die de grenzen van het festival zou overstijgen: rockband Måneskin won in 2021 met hun rebelse stamper 'ZITTI E BUONI'. De carrière van de band kreeg een enorme boost, waarna Måneskin optrad op onder meer Coachella en Glastonbury en in 2023 een GRAMMY®-nominatie ontving voor Beste nieuwe artiest.

Vanaf het allereerste begin heeft het Eurovisiesongfestival het succes van talloze artiesten een duwtje gegeven. Maar de ware kracht van de competitie schuilt in het unieke vermogen om de wereld te verenigen met muziek − al is het maar voor één speciale week per jaar. De kernwaarden van de organisatie zijn diversiteit en inclusiviteit, waardoor het festival in trek is bij allerlei gemarginaliseerde groepen, met name de lhbtqia+-gemeenschap. Al in 1961 werd die gemeenschap door het festival omarmd, toen Jean-Claude Pascal namens Luxemburg de competitie won met 'Nous les amoureux'. De tekst van de lovesong over gedoemde liefde was met opzet ambigu, maar Pascal, die vanwege de heersende opvattingen van die tijd zijn seksuele geaardheid verborgen moest houden, onthulde later dat het nummer gaat over de relatie tussen twee mannen. In 1997 was er nog een openlijk homoseksuele winnaar: Katrina and the Waves uit Groot-Brittannië; in 1998 was Dana International uit Israël de eerste transgender persoon die won, alsook de eerste winnaar die zich expliciet identificeerde met de lhbtqia+-gemeenschap. Spoelen we vooruit naar 2024, toen Nemo uit Zwitserland openlijk diens waarheid deelde in het opera-achtige 'The Code', waarmee die de eerste non-binaire winnaar van de competitie werd. Het festival fungeert daarbij als platform voor subtiele boodschappen tegen onderdrukking, geweld en onrecht, bijvoorbeeld met '1944' van Jamala, waarmee Oekraïne in 2016 won. De organisatie wil, vergelijkbaar met die van de Olympische Spelen, dat deelnemers zich onthouden van politieke boodschappen. Maar juist in tijden waarin wereldwijd de polarisatie tussen rivaliserende politieke groeperingen toeneemt, neemt het Eurovisiesongfestival de taak op zich om de kloof te dichten. Die nobele en broodnodige missie spreekt zo aan dat ook veel landen buiten Europa van het festival zijn gaan houden, zoals Australië, dat in 2016 werd uitgenodigd om jaarlijks deel te nemen. Dami Im werd dat jaar tweede met 'Sound of Silence'.